10.5.2018


η ηθική του χρήματος


Ο Σωκράτης δίδαξε : "Ουκ εκ χρημάτων αρετή γίγνεται, αλλ' εξ αρετής χρήματα και τα άλλα αγαθά τοις ανθρώποις άπαντα και ιδία και δημοσία".


Ηθικολογία ή αλήθεια; Εξαρτάται από το πόσα χρήματα έχεις, ίσως. Η ιστορία πάντως επιβεβαίωσε το Σωκράτη. Η Αθήνα υπέκυψε στο χρήμα και τελικά καταστράφηκε. Η δύναμη του χρήματος οδήγησε μια δημοκρατία του επιπέδου της κλασσικής Αθήνας να σκοτώσει έναν ξυπόλητο εβδομηντάχρονο. Η ψευδαίσθηση της αξίας του όμως οδήγησε την πόλη στην παρακμή και την υποταγή.


Πότε όμως το χρήμα εμπεριέχει αρετή; Όταν συμβαδίζει με την ηθική, ίσως. Το τι είναι ηθική το ανέλυσαν μέγιστοι φιλόσοφοι. Αυτά όμως που οι φιλόσοφοι ανέλυσαν δεν είναι παρά αλήθειες που όλοι έχουμε μέσα μας.


Όταν το χρήμα οδηγεί μια κοπέλα στο κρεβάτι του προϊσταμένου της ή μια οικογένεια να χάσει το σπίτι της ή ένα δάσος να γίνει τσιμέντο ή παιδιά να δουλεύουν για ένα κομμάτι ψωμί ή έναν ελεύθερο άνθρωπο να σωπαίνει τότε το σύνολο ζημιώνεται. Τότε αργά ή γρήγορα και το άτομο ζημιώνεται όσα χρήματα κι αν έχει. Η βρώμικη πόλη είναι βρώμικη για όλους.


Ο εθισμός του χρήματος οδήγησε τους επιχειρηματίες στο χρηματιστήριο παραμερίζοντας τις επιχειρήσεις τους με αποτέλεσμα να ξεχάσουν πως να παράγουν. Η γοητεία του χρήματος οδήγησε τους επιχειρηματίες στην πρόσληψη ατόμων με βάση την ομορφιά, τη συγγένεια ή την ευκαμψία της μέσης με αποτέλεσμα να ξεμείνουν από συνεργάτες. Η δύναμη του χρήματος οδήγησε την κοινωνία να αντικαταστήσει τις αξίες της με την αξία του πορτοφολιού. Η ψευδαίσθηση του χρήματος οδήγησε το σύγχρονο άνθρωπο στη μιζέρια ασχέτως της περιουσίας του. Το χρήμα χωρίς ηθική έχει δυσβάσταχτο τόκο.


Η απουσία αρετής στην κοινωνία δεν είναι ηθικολογία είναι πραγματικότητα. Τα αποτελέσματα της οποίας τα βλέπουμε κάθε φορά που ένας οικογενειάρχης μένει άνεργος ή ένας αγρότης αποσύρεται ή μια νέα κοπέλα παρακαλά για μια θέση στο δημόσιο ή μια βιοτεχνία κλείνει καταχρεωμένη ή ένας νέος πληρώνεται με μισθό πείνας ή ένας παλιός εφοριακός πλουτίζει ή ένας συνταξιούχος πεινά ή ένας άρρωστος δίνει φακελάκι ή ένα παιδί πεθαίνει ψάχνοντας για νοσοκομείο ή ένας άνθρωπος σκύβει το κεφάλι. Τα βλέπουμε και τα ζούμε κάθε μέρα στις βρώμικες γειτονιές μας, στα δικαστήρια, στις πολεοδομίες, στο μπαλκόνι μας που εξέχει υπερβολικά, στις λακούβες που πατάμε.


Όσο ο αέρας δεν μοσχοβολά στις δυσώδεις πόλεις μας ας σκεφτούμε να αντικαταστήσουμε την αξία του χρήματος με τις αξίες που δώσαμε. Το χρήμα έτσι κι αλλιώς δεν φτάνει όσο και να 'χεις. Αυτό είναι μια αλήθεια που μας τη θυμίζει η σημερινή κρίση από την οποία θα ξεφύγουμε σαν σύνολο αν λειτουργήσουμε σαν οργανωμένη πολιτεία. Πλούσιοι υπάρχουν όπως υπάρχουν και φτωχοί, ιδίως όμως οι πλούσιοι οφείλουν να συνειδητοποιήσουν σύμφωνα με τον Αριστοτέλη ότι δεν μπορούν να υπάρξουν χωρίς τους φτωχούς.


Η αναζήτηση ευθύνης στον αδύνατο αποτελεί άλλοθι, γιατί ο δυνατότερος έχει μεγαλύτερη ευθύνη. Ένας πλούσιος με τρεις συντάξεις έχει μεγάλυτερη ευθύνη από ένα απλό συνταξιούχο, ένας πλούσιος με έπαυλη στο δάσος έχει μεγαλύτερη ευθύνη από ένα φτωχό με παράνομο σπιτάκι, ένας καθηγητής πανεπιστημίου που απουσιάζει από την παράδοση έχει μεγαλύτερη ευθύνη από ένα δάσκαλο που απεργεί. Ευθύνες έχουν οι πολίτες ανάλογα με τη δύναμή τους και ιδίως οι έχοντες πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι το χρήμα για να διατηρήσει την αξία του πρέπει να φτάνει για όλους.


Μέχρι σήμερα ζούσαμε την ψευδαίσθηση της ατομικότητας. Η προκοπή όμως είναι αποτέλεσμα συλλογικής προσπάθειας και των δυνατών και των αδυνάτων. Πρώτα των δυνατών και μετά των αδυνάτων. Η απάντηση λοιπόν για λύση στην σημερινή οικονομική κρίση βρίσκεται στις αξίες του λαού μας, στην αρετή του. Γιατί αρετή σημαίνει να βγάζω χρήματα αλλά να μπορώ ακούω μουσική, να απολαμβάνω τη φύση, να χαίρομαι τα παιδιά μου, να μιλώ με τους φίλους μου. Αρετή σημαίνει να έχω καλό αυτοκίνητο αλλά να μπορώ να αναπνέω καθαρό αέρα, να κολυμπώ σε καθαρή θάλασσα, να τρώω καθαρά φαγητά. Αρετή σημαίνει να έχω δικό μου σπίτι αλλά να έχω και δάση, να βλέπω ποτάμια και λίμνες, να βλέπω ομορφιά και έξω από το μπαλκόνι μου. Όμως αρετή σημαίνει όταν πρέπει να διαλέξω περισσότερα χρήματα ή τα παιδιά μου, καλύτερο αυτοκίνητο ή καθαρό νερό, καλύτερο σπίτι ή περισσότερο πράσινο να κάνω τη σωστή επιλογή.


Αυτή η απροσδιόριστη αίσθηση δυσφορίας, ανασφάλειας, θυμού ή αδικίας που μαστίζει την κοινωνία μας και ιδίως τους νέους δείχνει το "ζειν" χωρίς το "ευ ζειν". Το χρήμα άλλωστε από μόνο του ούτε για τους φτωχούς ούτε για τους πλούσιους είναι ποτέ αρκετό. Η αρετή όμως μπορεί να κάνει το χρήμα να περισσεύει.


(από παλαιότερο δημοσίευμα στην εφημερίδα Νέοι Καιροί)


Δ.Γ. Κουτσονίκας

οικονομολόγος


η ηθική του χρήματος μια πρωτοβουλία του διαρκούς συνεδρίου